عقل چیست؟

معنی لغوی عقل، خرد و خردمندی، یا فهمیدن و دانستن و تمیز نیک و بد می باشد. عقل مجردی که علما و حکما از آن بحث می کنند، آن را یک حقیقت نورانی می دانند که در آن همه چیز وجود دارند و پیرو مطلق ارادۀ حق می باشد.

اهل لغت دربارۀ عقل گفته اند: لفظ عقل از عقال گرفته شده که به معنای پای بند است و عقل را بدان جهت عقل گویند که انسان را از آن چه مانع صلاح و سعادت او است، باز می دارد.

لغت عقل از نظر لغوی در تمام کلماتی که از آن مشتق می شوند، مفهوم مهار و کنترل را دارد. این لغت در قرآن نیز به صورت اسمی نیامده است و فقط به صورت فعل به کار رفته است.

عناوین دیگری که در قرآن با مفهوم عاقل به کار رفته اند، ذی حجر و اولی النهی می باشند. حجر به معنای منع استعمال شده و علت کاربرد آن به عنوان عاقل، بدین سبب است که عقل انسان را از خواسته های سقوط دهندۀ نفس منع می نماید.

عنوان اولی النهی، عیناً با مفهوم فوق به کار رفته و به این علت مورد استفاده قرار گرفته است که عقل انسان را از آنچه ناشایسته است، حفظ می نماید. لغت دیگری که در قرآن به عنوان مترادف عاقل به کار رفته است، لغت وسط است که به معنای متعادل می باشد. بدین ترتیب از نظر قرآن، انسان کامل، انسان معتدلی است. [1]

بعضی مفسرین، منظور از امانت خدا را عقل و استعداد و تکلیف تفسیر می کنند.

به نظر می رسد، بنابر آموزش های اسلامی تنها فرق بین انسان و حیوان، وجود عقل به معنای قدرت نگهداری و کنترل شهوت در انسان می باشد. حیوانات قدرت نگهداری و کنترل شهوت و تمایلات خویش را ندارند و تمایلات آنها به صورت آزاد ارضاء می گردد. در انسان قدرت نگهداری و کنترل شهوت و تمایلات وجود دارد و البته این خود مستلزم مراقبت و سبک و روشی خاص در زندگی می باشد.

اگر عقل به تیرگی های نفسانی پوشیده نگردد، حق و باطل را در علوم نظری و خیر وشر و نفع و ضرر را در علوم عملی تشخیص می دهد و به حق و خیر و نفع، دل می بندد و آدمی را از کجی باز می دارد و به غیر رهنمون می کند که گفته اند، عقل از « عقال» گرفته شده است و به معنای بستن و نگهداشتن و بند کردن و باز ایستادن و جلوگیری کردن است، چنانکه می گویند: «عقلُ البَصیرِ بالِعقال» یعنی بستن شتر با پایبند و « عَقَلَ لِسانَه» یعنی زبانش را نگهداشت و از سخن گفتن خودداری کرد؛ و بر این اساس ادراکی را که انسان به آن دل می بندد و چیزی را که با آن ادراک می کند «عقل» نامیده اند. همچنین عقل را از آن جهت بدین نام خوانده اند که انسانها را از زشتی ها و کجی ها و ناراستی ها باز می دارد و به راه راست می خواند و به درستی استوار نگه می دارد.



[1]- قاموس قرآن ج6 ص 176، ج 7 ص 215